TAARIFA YA UCHAGUZI WA WANAFUNZI WALIOCHAGULIWA KUJIUNGA KIDATO CHA TANO 2014

TAARIFA:
Uchaguzi wa wanafunzi wa kuingia Kidato cha Tano katika shule za Serikali na Vyuo vya Ufundi kwa mwaka 2014 umekamilika. Uchaguzi umefanyika kwa kuzingatia takwimu za matokeo ya watahiniwa waliofanya Mtihani wa Kidato cha Nne Tanzania Bara mwaka 2013.

2.0 WATAHINIWA WALIOFANYA MTIHANI WA KIDATO CHA NNE, MWAKA 2013

Jumla ya watahiniwa 427,679 walisajiliwa kufanya Mtihani wa Kidato cha Nne 2013, wakiwemo wasichana 199,123 sawa na asilimia 46.56 na wavulana 228,556 sawa na asilimia 53.44. Kati yao watahiniwa 404,083 sawa na asilimia 94.48 walifanya mtihani na watahiniwa 23,596 sawa na asilimia 5.52 hawakufanya mtihani huo.

2.1 Watahiniwa wa Shule (School Candidates)

Kwa Watahiniwa wa Shule, watahiniwa 367,163 walisajiliwa kufanya mithanikati yao wavulana ni 198,099 na wasichana ni 169,064. ambapo watahiniwa 352,614 sawa na asilimia 96.04 walifanya mtihani; kati yao wasichana walikuwa 162,412 sawa na asilimia 96.07 na wavulana 190,202 sawa na asilimia 96.01 . Watahiniwa 14,549 sawa na asilimia 3.96 hawakufanya mtihani kwa sababu mbalimbali.

2.2 Watahiniwa wa Kujitegemea (Private Candidates)

Kati ya watahiniwa 60,516 wa kujitegemea waliosajiliwa kufanya mtihani, watahiniwa 51,469 sawa na asilimia 85.05 walifanya mtihani na watahiniwa 9,047 sawa na asilimia 14.95 hawakufanya mtihani kwa sababu mbalimbali.

Jumla ya watahiniwa 235,227 sawa na asilimia 58.21 ya watahiniwa waliofanya Mtihani wa Kidato cha Nne 2013 walifaulu. Mwaka 2012 watahiniwa waliofaulu walikuwa 185,940 kati ya 431,650 waliofanya mitihani; hii ni sawa na asilimia 43.08. Matokeo haya yanaonesha kuwa mwaka 2013 ufaulu umeongezeka kwa asilimia 15.13.

3.1 Ufaulu wa Watahiniwa wa Shule

Mwaka 2013 Watahiniwa wa Shule waliofaulu ni 201,152 sawa na asilimia 57.05 ya watahiniwa 352,614 waliofanya mtihani. Kwa mwaka 2013 kuna ongezeko la ufaulu wa watahiniwa 41,405, sawa na asilimia 25.91 ikilinganishwa na ufaulu wa mwaka 2012 ambapo watahiniwa 159,747 walifaulu.

3.2 Ufaulu wa Watahiniwa wa Kujitegemea

Takwimu zimeonesha kuwa kumekuwa na ongezeko la ufaulu kwa watahiniwa wa kujitegemea kutoka 26,193, sawa na asilimia 43.07 mwaka 2012 hadi kufikia watahiniwa 34,075, sawa na asilimia 66.21 kwa mwaka 2013; Kwa kulinganisha na mwaka 2012 lipo ongezeko la asilimia 30.09 kwa ufaulu wa watahiniwa wa kujitegemea.

Ufaulu wa watahiniwa wa shule kwa mwaka 2013 katika madaraja ya I -III umefikia watahiniwa 71,527 sawa na asilimia 20.28 ya watahiniwa waliofanya mtihani Tanzania Bara. Hivyo kuna ongezeko la ufaulu wa asilimia 106.73 ikilinganishwa na matokeo ya ufaulu kwa mwaka 2012, kwa kuwa watahiniwa wa shule waliofaulu katika madaraja I-III kwa mwaka huo walikuwa 34,599 sawa na asilimia 9.67 ya watahiniwa waliofanya mtihani.

5.0 TARATIBU ZA UCHAGUZI WA WANAFUNZI WA KIDATO CHA TANO 2014.

Kulingana na utaratibu uliowekwa na Serikali, mwanafunzi anayeomba kuchaguliwa kuendelea na elimu ya sekondari kidato cha tano na vyuo vya Ufundi, hulazimika kujaza ‘Selform' ambayo ndiyo fomu rasmi ya maombi. Kwa kutumia fomu hiyo, mwanafunzi huchagua maombi matano ya tahasusi (Combinations) za masomo anayotaka kusoma na shule anayotarajia kujiunga nayo kwa kila chaguo. Kamati ya uchaguzi humpanga mwanafunzi katika machaguo yake ya masomo na shule kwa kuanzia na chaguo la kwanza. Kama mwanafunzi atakuwa hana sifa katika machaguo yote aliyoomba, mwanafunzi husika hupangiwa chaguo la somo alilofaulu zaidi na katika shule iliyopo karibu na wilaya yake ya makazi kulingana na tahasusi na nafasi zilizopo katika shule husika.

6.0 IDADI YA WANAFUNZI WALIOCHAGULIWA KUINGIA KIDATO CHA TANO

Jumla ya Wanafunzi 54,085 sawa na asilimia 75.61 ya wanafunzi 71,527 waliostahili kuingia Kidato cha Tano Tanzania Bara kwa mwaka 2014 wamechaguliwa; hilo ni ongezeko la wanafunzi 20,402 kwa kulinganisha na wanafunzi 33,683 waliochaguliwa mwaka 2013. Kati ya wanafunzi waliochaguliwa 2014 wavulana ni 31,352 na wasichana ni 22,733.

Wanafunzi wamechaguliwa kujiunga kidato cha Tano katika jumla ya shule 241 zikiwemo shule 33 zilizopangiwa wanafunzi kwa mara ya kwanza mwaka 2014.

Nawashukuru sana wadau wote wa elimu katika Halmashauri mbalimbali kwa kuimarisha miundombinu ya shule hizo, ikiwemo maabara.

Wanafunzi waliochaguliwa kujiunga na kidato cha Tano 2014 ni kutoka shule za serikali na zisizo za serikali. Kati yao wavulana 14,826 sawa na asilimia 27.41 wamechaguliwa kusoma masomo ya sayansi na wavulana 16,526 sawa na asilimia 30.56 wamechaguliwa kusoma masomo ya sayansi ya Jamii. Aidha,wasichana 7,859 sawa na asilimia 14.53 wamechaguliwa kusoma masomo ya sayansi na wasichana 14,874 sawa na asilimia 27.50 wamepangwa kusoma masomo ya Sayansi ya Jamii.

Nawapongeza walimu wote kwa juhudi walizozifanya katika ufundishaji kwa kuzingatia mbinu za ufundishaji walizopata kupitia mpango wa mafunzo kazini (INSET) kwa walimu wa sayansi na lugha (Kiswahili na Kiingereza) unaosimamiwa na Wizara ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi kwa kushirikiana na Ofisi ya WaziriMkuu, Tawala za Mikoa na Serikali ya Mitaa. Aidha nawapongeza wanafunzi wote waliochaguliwa kujiunga na kidato cha Tano na Vyuo vya Ufundi. Hali hiyo inaonesha kuwa jitihada za Serikali za kuhamasisha vijana kusoma masomo ya Sayansi zimeanza kuzaa matunda.

Natoa wito kwa wanafunzi wa jinsi zote kujisomea kwa bidii masomo yote, yakiwemo ya Sayans i na Sayansi ya Jamii , kwani yanategemeana. Walimu wa masomo ya Sayansi, Sayansi ya Jamii na Hisabati wanakumbushwa kutumia mbinu shirikishi za kitaalam na kisaikolojia katika kufundisha ili kuwavutia wanafunzi wengi zaidi kusoma na kufaulu mitihani yao. Aidha walimu wa masomo ya Sayansi, waendelee kuwahamasisha wanafunzi kusoma masomo ya Sayansi wakiwemo wanafunzi wa kike . Aidha, wanafunzi wa kike wanapaswa kujiamini kuwa wanaweza masomo yote yakiwemo ya Sayansi, kwani siri ya kujifunza ni utayari.

7.0 WANAFUNZI WALIOCHAGULIWA KUJIUNGA NA VYUO VYA UFUNDI, MWAKA 2014

Jumla ya wanafunzi 472 wakiwemo wavulana 355 na wasichana 117 wamechaguliwa kujiunga na Vyuo vya Ufundi. Idadiya wanafunzi hao imepungua kutoka 530 mwaka 2013 hadi 472 mwaka 2014 kwa sababu kwa sasa vyuo hivyo vimeanza kuchukua wanachuo wa shahada ya kwanza. Aidha, kutokana na ufaulu kuongezeka idadi ya wanafunzi wa kike waliochaguliwa kujiunga na vyuo hivyo imeongezeka kutoka wanafunzi 114 mwaka 2013 hadi wanafunzi 117 mwaka 2014 sawa na ongezeko la asilimia 2.63.

Natoa wito kwa wanafunzi kuendelea kusoma kwa bidii masomo ya sayansi ili mwakani idadi ya wanafunzi wanaojiunga na mafunzo ya ufundi iongezeke ili Taifa lipate wataalam wa kutosha wa ngazi zote.

8.0 SABABU ZA WANAFUNZI KUKOSA KUCHAGULIWA KUINGIA KIDATO CHA TANO Jumla ya wanafunzi 16,800 wakiwemo watahiniwa wa kujitegemea 10 waliokuwa na sifa za msingi hawakuchaguliwa kwa sababu mbalimbali zikiwemo: ufinyu wa nafasi za shule za Kidato cha Tano (wanafunzi 16,400 ) na kukosa tahasusi - Combination (wanafunzi 400 ).

Serikali inatarajia kufanya uchaguzi wa awamu ya pili baada ya kubaini nafasi zitakazokuwa wazi zinazotokana na wanafunzi ambao hawakuripoti awamu ya kwanza. Aidha, Serikali imeweka utaratibu wa kuwapatia nafasi ya kusoma kidato cha Tano na cha Sita kwa pamoja na shahada ya Ualimu wanafunzi wenye sifa.

Shule za Kidato cha Tano na Sita zinatakiwa kuwa na mahitaji ya msingi, ikiwemo miundombinu yenye uwiano sahihi wa vyoo, bafu, vyumba vya madarasa, bweni, jiko, bwalo, maktaba, maabara, chumba cha Jiografia ; pamoja na samani kulingana na idadi ya wanafunzi.

Shule zenye Kidato cha Kwanza mpaka cha Nne ambazo zinahitaji kuanzisha kidato cha Tano, zinatakiwa kuwa na miundombinu na mahitaji kamilifu yanayotosheleza kidato cha Kwanza hadi cha Nne kabla ya kuanza kujenga miundombinu ya Kidato cha Tano na Sita.

Natoa wito kwa Makatibu Tawala Mikoa wawaelekeze Wakurugenzi wa Halmashauri, Miji na Majiji kuhakikisha azma ya Serikali ya kila Tarafa kuwa na shule ya Kidato cha Tano inatekelezwa ili kupunguza idadi ya wanafunzi wanaokosa nafasi. Kutokana na ongezeko la ufaulu wa masomo ya sayansi tunahimiza shule zitakazoanza Kidato cha Tano ziwe na maabara ili kuongeza idadi ya wanafunzi wa tahasusi za sayansi.

Aidha, shule ambazo hazikupangiwa wanafunzi kutokana na mapungufu mbalimbali, Makatibu Tawala wa Mikoa husika wanahimizwa kuwaelekeza Wakurugenzi kusimamia kwa karibu ukamilishwaji wa shule hizo ili ziweze kupokea wanafunzi wa chaguo la pili (Second selection).

Natumia nafasi hii kuwahimiza wadau wote wa Elimu kuhakikisha kuwa shule zote zinazoanzishwa kwa ajili ya kidato cha Tano ziwe za bweni kwa kuwa wanafunzi wa kutwa ni wachache na ni lazima watoke eneo husika. Kwa mfano, mwaka huu shule ya sekondari Buswelu ya mjini Mwanza imekosa wanafunzi kwa kuwa ni ya kutwa na Mwanza kuna shule 3 za kutwa. Hivyo ilikuwa vigumu kupata wanafunzi wa eneo hilo wa kutosheleza shule hizo.

Wakuu wa Shule wahakikishe kuwa wanafunzi wa kidato cha nne wote wanajaza ‘Selforms' kwa umakini na kwa usahihi ili kurahisisha zoezi la uchaguzi. Aidha, wazazi kwa kushirikiana na walimu wawaelekeze watoto wao kuwa na dira , kuwasaidia kusoma kwa malengo na kufanya machaguo ya tahasusi kulingana na dira walizonazo.

10.0 WANAFUNZI KURIPOTI KATIKA SHULE WALIZOPANGWA

Muhula wa kwanza kwa wanafunzi wa Kidato cha Tano mwaka huu 2014,utaanza mwezi Julai tarehe 10 . Wanafunzi wamepangwa katika shule zenye miundombinu na walimu kwa masomo husika. Aidha, iwapo baadae mapungufu yatajitokeza, wakuu wa shule wameelekezwa kutoa taarifa kwa uongozi wa Halmashauri husika kuhusu upungufu huo.

Uchaguzi wa wanafunzi wa kujiunga na kidato cha tano umefanyika kwa kutumia mfumo wa kompyuta kwa kuzingatia machaguo ya wanafunzi pamoja na ufaulu hivyo hakutakuwa na mabadiliko yoyote. Kwa nafasi hii, naagiza wanafunzi wote kuripoti katika shule walizopangwa tarehe 10 Julai, 2014 . Wanafunzi ambao watashindwa kuripoti shuleni hadi tarehe 30 Julai, 2014 nafasi zao zitajazwa na wanafunzi ambao wamekosa nafasi.

Mwisho ninachukua nafasi hii kuwapongeza wanafunzi waliochaguliwa kujiunga Kidato cha Tano na Vyuo vya Ufundi mwaka 2014, walimu, wazazi, Bodi za Shule, viongozi, jamii na wadau wote wa elimu kwa jitihada za kuwaandaa wanafunzi, na kufanikiwa kuingia Kidato cha Tano. Ushirikiano wa wadau wote unatakiwa ili kuboresha elimu hapa nchini.

Wataalam wa elimu kuanzia ngazi ya shule wawe na utaratibu endelevu wa kuelimisha wadau katika utekelezaji wa malengo yanayopimika. Katika utaratibu wa ”Matokeo Makubwa Sasa (Big Results Now)”; kila mmoja anatakiwa kuacha utendaji wa mazoea na afanye kazi kwa malengo na viwango , kuwa na mipango inayotekelezeka ya muda mfupi na muda mrefu na kuwa na vipindi vya tathmini kwa kila lengo kabla, kati na mwisho wa utekelezaji. Ni matumaini yangu kuwa wakuu wa shule na viongozi wote wa elimu wakizingatia taratibu hizi, elimu inayotolewa hapa nchini itaendelea kuwa bora zaidi.


Ahsanteni kwa kunisikiliza.

Mhe. Kassim M. Majaliwa (MB)

OFISI YA WAZIRI MKUU - TAMISEMI

MAJINA YA WALIOCHAGULIWA KUJIUNGA KIDATO CHA TANO 2014

Wanafunzi waliochaguliwa wanatakiwa kuripoti kwenye shule walizopangiwa kuanzia tarehe 10 Julai 2014 na mwisho wa kuripoti ni tarehe 30 Julai 2014. Aidha, hakutakuwa na mabadiliko ya wanafunzi kubadilishiwa shule walizopangiwa, hivyo wanafunzi wote wanatakiwa kuripoti katika shule walizopangiwa kama inavyoonekana katika matokeo haya.


WASICHANA SHULE ZOT BOFYA HAPA
http://www.pmoralg.go.tz/menu-data/adverts/form-five-selection-2014/WASICHANA-SHULE-ZOTE.pdf

WAVULANA KUANZIA HERUFI A-L INGIA HAPA
http://www.pmoralg.go.tz/menu-data/adverts/form-five-selection-2014/WAVULANA-MAJINA-YA-SHULE-A-mpaka-L.pdf

WAVULANA KUANZIA HERUFI M-Z INGIA HAPA

http://www.pmoralg.go.tz/menu-data/adverts/form-five-selection-2014/WAVULANA-MAJINA-YA-SHULE-M-mpaka-Z.pdf

MWALIMU WA SHULE YA SEKONDARI CHIKUYU ATUHUMIWA KUMBAKA MWANAFUNZI WAKE WA KIDATO CHA TATU

ATOKOMEA HAJULIKANI ALIPO

Na: MOSHI LUSONZO- MANYONI

Katika hali ya kutisha, Mwalimu mmoja wa Shule ya sekondari anatuhumiwa kumkamata na kisha kumbaka hadharani mwanafunzi wake wa kike.

Tukio hilo  limetokea Mei 6, mwaka huu katika shule ya Sekondari ya kijiji cha Chikuyu, Wilaya ya Manyoni mkoani Singida, ambapo mwalimu anayehusishwa na tukio hilo ametajwa kwa jina la Chrisant Mpinda.

Taarifa zilizopatikana zinasema mwalimu huyo alimchukua mwanafunzi huyo (Jina linahifadhiwa) anayesoma kidato cha tatu wakati akisubiri kuchukua chakula kisha kumpeleka uwanja wa michezo na kumfanyia unyama huo.

Kutokana na tukio hilo, wazazi wenye watoto wao katika shule hiyo wamekuja juu huku wakihusisha uongozi wa shule hiyo kusaidia kumtorosha mwalimu huyo ili asikamatwe kufikishwa katika vymbo vya sheria.

UBAKAJI
Bibi wa mwanafunzi huyo, Lucy Lumalizo, alisema mjukuu wake baada ya kufanyiwa kitendo hicho ameachiwa majeraha na maumivu makali.

Alisema siku ya tukio, mjukuu wake huyo akiwa na wanafunzi wenzake walikuwa kwenye foleni ya chakula.

Wakati akiendelea kusubiri zamu yake ifike ya kupata chakula, mwalimu huyo alimuita na kumtaka aende ofisini kwake kuna jambo alitaka kumuelekeza.

"Mjukuu wangu alimpatia sahani rafiki yake ili amtunzie na yeye alikwenda moja kwa moja kwenye ofisi ya mwalimu huyo," alisema mama Lumalizo.

Alisema alipofika ofisini kwake, mwalimu huyo alimtaka waongozane ili akampatie simu yake ya mkononi ambayo alinyang'anywa siku tano kabla tukio hilo.

Alimuelekeza waende wote uwanja wa michezo kwa ajili ya kumpatia simu hiyo, lakini walipofika eneo hilo mwalimu huyo alimkamata kwa nguvu na kuanza kumbaka.

Hata hivyo, mwanafunzi huyo alianza kupiga kelele za kuomba msaada kitu ambacho kilipelekea wanafunzi wenzake kukimbilia eneo la tukio na kufanikiwa kushuhudia mwalimu huyo akifanya unyama huo.

Baada ya kuona wanafunzi wamemuona, alimuacha na kukimbilia kusikojulikana.

ALALA BILA MATIBABU
Baada ya tukio hilo, imedaiwa mwanafunzi huyo alilazimika kulala ndani ya bweni bila kupatiwa matibabu kutokana na walimu wa shule hiyo kukataa kutoa ushirikiano.

Mmoja wa wanafunzi wa shule hiyo (Jina linahifadhiwa) ameliambia NIPASHE kwamba pamoja na kutoa taarifa kwa Mkuu wa shule hiyo Emmanuel Mwarabu, hakuna msaada uliotolewa kwa mwanafunzi huyo kupelekwa hospitali.

"Tulitoa taarifa mapema tukiamini mwenzetu atasaidiwa, lakini hakuna chochote kilichofanyika tulilala naye huku akilalamika maumivu makali hadi asubuhi," alisema mwanafunzi hiyo.

Alisema hata ilipofika asubuhi walimu hawakuchukulia uzito jambo hilo hadi wazazi wake walipokuja na kuamua kumpeleka kituo cha Polisi cha Manyoni.

"Mpaka sasa tunaishi kwa hofu baada ya uongozi wa shule kututaka tutoe maelezo kwa nini tulitoa taarifa kuhusu tukio lile, inaelekea kuna harakati za kuficha ukweli," aliongeza mwanafunzi huyo.

Hata hivyo, mama Lumalizo alisema katika uchunguzi uliofanywa Hospitali ya Manyoni imeonyesha mwanafunzi huyo ameingiliwa kwa nguvu na kumsababishia michubuko sehemu yake ya siri.

Alisema pamoja na ukweli huo, bado kuna hali inayoonyesha kuna vitu vinavyofichwa ili kujaribu kuhakikisha suala hilo linamalizika kimya kimya.

Alihuzunishwa na kitendo cha mwalimu huyo kukimbia  wakati kuna taarifa kuwa siku ya pili baada ya tukio hilo alionekana akiwa na walimu wenzake  wakifanya mkutano.

MKUU WA SHULE AGOMA
Mkuu wa shule hiyo, Mwarabu alipopigiwa simu yake ya mkononi kuelezea tukio hilo, hakuwa tayari kusema chochote kwa maelezo hawezi kuongea na mtu asiyemfahamu kwenye simu.

"Kama ukitaka jambo lolote kuhusu shule yangu, unatakiwa ufike hapa nitakuwa tayari kusema kila kitu na siyo vinginevyo," alisema.

Kwa upande wa Afisa Mtendaji wa kijiji cha Chikuyu, Emmanuel Mdemu, alipotafutwa kuzungumzia suala hilo alikiri kutokea kwa tukio na kusema Polisi wanaendelea kufanya uchunguzi.

Alisema baada ya kupata taarifa hizo alikutana na pande mbili ikiwamo wazazi na uongozi wa shule na kubainika kuna ukweli wa jambo hilo.

"Kinachofanyika sasa ni kusubiri ripoti ya polisi ikamilike, lakini kitu hicho ni kweli kimefanyika na mwalimu anayehusishwa amekimbia kijiji na hatujui wapi atapatikana,' alisema Mtendaji huyo.

CHANZO: NIPASHE JUMAPILI

NADHARIA YA FASIHI



                                    

                                                            NADHARIA YA FASIHI

Na: Mwl. Venance F.

                                                 Fasihi ni nini?

Wapo wataalamu mbalimbali ambao wamekuwa na dhana tofauti tofauti kuhusu maana ya istilahi fasihi na wamejaribu kutoa maana mbalimbali, hivyo basi katika sehemu hii tutaangalia baadhi ya maelezo yaliyotolewa na baadhi ya wataalamu wa fasihi kufasili maana ya fasihi:

Ø  Fasihi ni kazi ya sanaa inayotumia lugha kuwasilisha ujumbe kwa hadhira au jamii iliyokusudiwa.

Ø  Tigiti Sengo na Kiango wanasema, Fasihi ni mwamvuli wa mtu na jamii na utu na maisha wa hadhi na taadhima.

Ø  Fasihi ni kielelezo cha hisia za mwandishi juu ya mambo yanayomwathiri yeye, kikundi au jamii nzima anamoishi na kwamba lengo lake kustarehesha au kufunza wasomaji wake. Fasili hii pia haikidhi maana halisi ya fasihi, je! Kielelezo hicho cha hisia za mwandishi huwasilishwa kwa kutumia nini?

Ø  Fasihi ni maandishi yanayohusu nchi au bara fulani, maandishi hayo sharti yawe ya kubuni. Ukiangalia fasili hii ina upungufu kwani fasihi si lazima yawe maandishi inaweza kuwa ni masimulizi, na si lazima yahusu nchi ama bara fulani, hivyo fasili hii inapotosha ukweli kuhusu fasihi.

Ø  Fasihi ni kazi ya sanaa inayotumia lugha kuwasilisha ujumbe au fikra za fanani.

Ø  Fasihi ni kitu chochote kilicho kwenye maandishi. Hii fasili ina mapungufu sana, kwani fasihi si lazima yawe maandishi, masimulizi pia yanaweza kuwa ni fasihi, lakini piasi chochote kilichokwenye maandishi ni fasihi kwani fasihi ni lazima kuwa matumizi ya lugha ya kisanaa.

Ø  Fasihi ni sanaa inayoakisi maisha ya jamii.

Ø  Fasihi ni chombo cha utetezi wa maslahi ya tabaka moja au jingine na kwamba mwandishi ni mtumishi wake anayejua au asiyejua, atake asitake mwandishi huyo huwa na lengo au dahamira fulani anayotaka kuionesha,wasomaji wanaweza kuikubali au kuikataa nap engine kutokana na fani, itikadi ya siasa inayotawala au jinsi mwandishi anavyoainisha.

Ø  Fasihi ni sanaa ambayo hutumia lugha teule katika kubuni tungo mbalimbali ambapo lugha hiyo teule yapaswa iwe na ufundi, mvuto wenye kusisimua ili kuwasilisha fikra zilizoko kwenye akili ya binadamu, tungo hizo zaweza kuwa hadithi, ushairi, semi, sanaa za maonesho nakadhalika.

Hivyo basi ukiangalia fasili hizo, sio zote zinazojitosheleza kutoa maana ya fasihi, ingawa fasili nyingine zinajitosheleza, lakini kwa ujumla tunaweza kusema kuwa, fasihi ni kazi ya sanaa unayotumia lugha mahususi yenye mvuto, mguso wa kusisimua ili kuwasilisha ujumbe, fikra au mawazo ya fanani kwa hadhira aliyoikusudia, fikra au mawazo hayo sharti yawe ya kubuni.

Sanaa imefasiliwa kuwa ni kazi ya mikono na/au akili ya mtu, nayo aghalabu ina umbo dhahiri lenye maana kamili.[Mbunda M.:1992]

Sanaa pia, imefasiliwa kuwa ni uzuri unaojitokeza katika umbo lililosanifiwa, umbo ambalo mtu hutumia katika kuelezaea hisi zinazomgusa au kutoa kielelezo chenye maana maalumu.

Tazama kielelezo Na. 1: Mchoro wa Sanaa na Matawi yake.

SANAA

USUKAJI

MUZIKI

UWINDAJI

MAONESHO

UWINDAJI

USUSI

FASIHI

UFINYANZI

UTARIZIiiI

UCHONGAJI

 

                                                            

                                                     Mwanzo wa Fasihi

Wanafasihi mbalimbali wa ndani na nje wametoa mawazo yao kuhusu chimbuko/mwanzo wa fasihi, kutokana na mawazo hayo ya wanafasihi kuhusu mwanzo wa fasihi, tunapata mitazamo/nadharia ya namna mbili {2} ambayo ni:

                                                 [i] Mtazamo wa Kidhanifu

                                                 [ii] Mtazamo wa Kiyakinifu

Labda swali la kujiuliza, kwanini, mitazamo hiyo inaitwa, mtazamo wa kidhanifu na kiyakinifu? Jibu ni kwamba watetezi wa mitazamo hiyo hutumia hoja mbalimbali kuthibitisha chanzo au mwanzo wa fasihi, wapo wanaotumia hoja ambazo ni vigumu kuthibika na hivyo kuwa ni hoja zinazotokana na dhana ya kufikirika na ndio maana tunasema mtazamo wa kidhanifu maana hoja zao huwa ni dhana tu. Wakati pia wapo wanaotumia hoja ambazo zinathibitika kisayansi na ndio maana tunasema kuwa ni mtazamo wa kiyakinifu, hivyo basi katika sehemu hii tutajadili mitazamo hiyo kulingana na wataalamu mbalimbali wa fasihi, tukianza na:

[i] Mtazamo wa Kidhanifu

Kama tulivyoweza kuona hapo juu, watetezi wa mtazamo huu, hutoa hoja ambazo ni vigumu kuthibika kisayansi na hivyo kuonekana kama ni dhana tu za kufikirika na ndio maana ukaitwa mtazamo wa kidhanifu. Huu ni mtazamo mkongwe sana kwani ulikuwepo hata kabla ya kuzaliwa Kristo Watetezi wa mtazamo huu wanasema kuwa, fasihi ni zao au kazi ya Mungu na binadamu huiga kazi hiyo kutoka kwa Mungu ambaye ndiye chanzo cha sanaa zote duniani, watetezi wa mtazamo huu wanaamini kuwa sanaa na fasihi kwa ujumla zilitoka kwa Mungu na mwandamu huipokea sanaa hiyo ikiwa imepikwa na kuivishwa na Mungu na hadhira huipokea sanaa/fasihi hiyo ikiwa imechujuka mara tatu [3] yaani inatoka kwa Mungu, inamfikia fanani na fanani huiwasilisha kwa hadhira.

Tazama kielelezo Na. 2 

MUNGU

MSANII

HADHIRAHIRA HADHIRA

       

                                          

Wayunani na Wagiriki wa kale huko Ulaya walikuwa na miungu ya ushairi na muziki waliowaita Muse ambao walikuwa wakiwaamini kuwa ndio waliokuwa wakiwapa wasanii/watunzi msukumo wa kiroho, kinafsi na kijazba wa kutunga kazi za fasihi, watetezi wa mtazamo huu wanaamini kuwa Mungu ndiye msanii mkuu na na hivyo uwezo wa binadamu kubuni kapewa na Mungu.

      

Mfano wa watetezi wa mtazo huu ni pamoja na Socrates, Plato na Alistotle, hawa ni wanafalsafa wa mwanzo kabisa wa Kigiriki na Kirumi ambao wanaamini kuwa chanzo cha sanaa na fasihi ni Mungu na humfikia mtumiaji ikiwa imechujuka mara tatu kama tulivyoona hapo juu.

Kwa upande wa wataalamu wa fasihi ya kiswahili pia wapo baadhi ya wataalamu wanaokubaliana na akina Plato kuwa chanzo cha sanaa na fasihi ni Mungu, na mfano wa wataalamu hao ni kama vile; F. Nkwera na John Ramadhani, mathalani F.Nkwera katika kuunga mkono mtazamo huu anasema, “…fasihi ni sanaa ambayo huanzia kwa Muumba na hunfikia mtu katika vipengele mbalimbali…” anaendelea kusema kuwa, “Fasihi ni hekima ambayo mtu ameshirikishwa apate kumtambua Muumba wake.”

Hapa anachotuambia Nkwera ni kuwa fasihi huanzia kwa Mungu hivyo chanzo cha fasihi kwa mujibu wa maelezo yake ni Mungu.

Naye John Ramadhani anasisitiza kwa kusema kuwa, “.Zaidi ya kwamba fasihi ni hisi, vilevile kitendo cha mtu cha kubuni kazi ya sanaa ni uigaji wa Mungu ambaye ndiye mfalme wa sanaa zote.”

Vilevile wapo wataalamu wengine wanaounga mkono mtazamo huu, wanaamini kuwa matengenezo ya sanaa huonekana kama kazi ya kiungu yenye kumuiga Mungu ambaye wanaamini kuwa ndiye Msanii wa kwanza kabisa.

Kiufupi F.Nkwera na John Ramadhani wanaami kuwa Mungu ndiye muumba wa fasihi, fasihi hutoka kwa Mungu na kumfikia mtu kwa njia mbalimbali na njia ya mwisho ni darasani.

Hivyo basi ukiangalia hoja zinazotolewa na watetezi wa nadharia hii ni za kidhanifu mno, ni hoja ambazo za kufikirika tu na ambazo haziwezi kuthibitishwa kisayansi kama ni kweli au la! Ni hoja zenye udhaifu mkubwa zinazochanganya taaluma na imani.

Udhaifu wa Mtazamo huu

Ø  Wtaalamu wote wa fasihi wanakubaliana kuwa fasihi ni mwigo, sasa kama fasihi ni mwigo kama fasihi ni huigwa kutoka kwa Mungu, je! Mungu yeye huiga kutoka kwa nani?

Ø  Mungu ni mwenye upendo, na kama Mungu ni mwenye upendo kwanini wengine awapendelee wengine kwa kuwapa hekima ili wapate kumtambua yeye?

Ø  Huu ni mtazamo wa kibinafsi kwani humuweka msanii au fanani kuwa karibu sana na Mungu kuliko watu wengine

Ø  Mtazamo huu pia hukuza hali ya utabaka kati ya msanii/fanani na hadhira yake kwa kujiona kuwa yeye ni bora sana kuliko hadhira yake kwa kuwa amepewa hekima na Mungu.

Ø  Nadharia hii inachanganya taaluma na imani zaidi jambo ambalo halikubariki kabisa katika taaluma na hivyo kuonekana kuwa hoja za mtazamo huu kutokuwa na mashiko zaidi.

Mtazamo wa Kiyakinifu

Fasihi ni sanaa ya lugha. Je! Kama fasihi ni sanaa ya lugha, lugha ilianzaje?

Wanasayansi wenye mtazamo wa kiyakinifu wanaona kuwa chimbuko la lugha linatokana na utumiaji wa dhana za kazi, wanaeleza kuwa, viumbe yaani sokwe walipoanza kubadilika na kuwa watu wakaanza kuwa viumbe wenye hisi, walitoa milio ya uchungu, ya furaha, hasira, tahadhari pamoja na kuonesha hisi hizo walikuwa wanaonesha ishara zao kwa kutumia viungo vyao vya mwili.

Viumbe hawa baada ya kushuka chini na kuanza kusimama wima kwa miguu miwili walianza kutengeneza na kutumia zana kwa mikono yao kwa kushirikiana [kumbuka haya yalikuwa ni mambo ya taratibu na yalichukua muda] kwa maana hiyo ili shughuli za kazi za kijima ziweze kufanikiwa palihitajika chombo cha mawasiliano thabiti, hivyo basi baada ya muda kupita binadamu akaanza kusema na maneno hayo yalikuwa yakiiga sauti za zana katika kufanya kazi {mwigo wa zana za kazi}

Hivyo basi lugha ilizuka katika mazingira hayo ya shuguli za kufanya kazi, na kwa kuwa lugha ni chombo muhimu cha fasihi na ndivyo fasihi ilivyozuka kwa namna hiyo na ushaiti ndiyo fasihi ya mwanzo kabisa.

Hivyo basi kutokana na ushahidi huo, watetezi wa nadharia hii hudai kuwa “Binadamu ndiye alfa na omega wa fasihi”

Baadhi ya wataalamu wa fasihi ambao kwa namna moja ama nyingine hukubaliana na mawazo hayo kuwa binadamu ndiye chanzo cha fasihi, ni kama vile:

1.      Richard, yeye anasema kuwa, Sanaa [ushairi/fasihi] inatokana na mambo makuu manne [4] ambayo ni;

                               {i} Upweke wa binadamu

                               {ii} Ujinga wa binadamu

                               {iii} Nafasi ya binadamu katika upana na wakati

                               {iv} Ukweli kuhusu kifo na kuzaliwa

Hii ina maana kuwa, upweke wa binadamu ulimfanya aanze kutafuta kitu kitakachomuondolea upweke katika mazingira aliyokuwa akiishi na hapo ndipo fasihi ikaziliwa ili kuwa chombo cha kumburudisha binadamu na kumuondolea upweke. Na ujinga wa binadamu unatokana na kuwa kipindi hicho cha ujima hakukuwa na maendeleo ya sayansi na teknolojia yaani zilikuwa zama za ujinga, kwa maana hiyo zana za kufanyia kazi kipindi hiko zilizobuniwa na binadamu zilikuwa duni mno na hivyo kuanza kutafuta nyenzo itakayomsaidia binadamu kufanya kazi na kuzalisha zaidi na hapo ndipo fasihi ikazaliwa ili kumchochea binadamu kufanya kazi na ndio maana inasemekana kuwa wimbo wa kazi ndio fasihi ya mwanzo kabisa. Pamoja na nafasi ya binadamu katika upana na wakati na ukweli kuhusu kifo na kuzaliwa ndizo shughuli zilizomfikirisha binadamu mpaka akabuni sanaa/fasihi.

2.      Senkoro F.M naye katika kitabu chake cha Fasihi na Jamii katika kuunga mkono mtazamo huu, anasema, binadamu ndiye alfa na omega wa fasihi, na anaendelea kusema kuwa, katika kipindi cha ujima, binadamu alianza kutumia zana kama mawe na mifupa kutumia kama silaha na kufanyia kazi, hisia za kisanaa zilianza kutumika katika kutekeleza kazi kwa nyenzo bora zaidi, wimbo wa kazi ndiyo fasihi ya mwanzo kabisa na ushairi wa mwanzo ulifungamana na nyimbo na ulitungwa kwa kufuata mapigo ya zana za kazi, chanzo cha sanaa ni kazi.

3.      Kezilahabi E. naye anasema, kila binadamu ana uwezo wa kuumba fasihi. Katika kuipa uzito hoja yake, Kezilahabi anatoa mfano wa motto anapozaliwa na kulia kuwa hiyo ndiyo dalili ya fasihi yake ya mwanzo kabisa, yaani shairi lake la kwanza kutunga.

Hizo ndiyo hoja ambazo, wataalamu wengi wa fasihi wanakubaliana nazo kuwa chanzo cha fasihi ni binadamu mwenyewe kuonekana kuwa na mashiko zaidi kuliko ule mtazamo wa kidhanifu  .

Dhima za mtunzi wa kazi za fasihi

1. Mtunzi wa kazi za fasihi ana dhima ya kuelimisha jamii yake, hii inatokana na ukweli kuwa, katika kazi za fasihi huwa na maudhui mbalimbali ambayo kwayo hadhira huweza kuelimika. Mathalani katika wimbo wa starehe uliotungwa na kuimbwa na msanii Ferouz unaielimisha jamii kuhusiana na ngono zembe kuwa mwisho wake ni kuambukizwa virusi vya ukimwi, na katika riyaya ya Pesa zako Zinanuka iliyoandikwa na Ben Mtobwa anaielimisha jamii juu ya athari ya ufisadi na uhujumu uchumi. Pia zipo kazi nyingine za watunzi wa kazi za fasihi zinazoelimisha juu ya matumizi sahihi ya vyandarua, umuhimu wa kupiga kura n.k

2. Mtunzi wa kazi za fasihi pia ana dhima ya kuiburudisha jamii yake, hii ina maana kuwa jamii inapokuwa imechoka kutokana na shughuli za uzalishaji mali uhitaji kupumzika na hivyo kazi ya mtunzi wa kazi za fasihi ni kuiburudisha jamii yake, mfano kupitia nyimbo mbalimbali, vichekesho, mathalani vichekesho vinacyooneshwa katika luninga kama vile TBC {Original Comedy}, EATV {The Comedy} na Star tv {Futuhi} huwa na dhima kubwa ya kuiburudisha jamii kwa kiasi kikubwa kwa njia ya kuchekesha lakini wakati huo huo wakitoa elimu.

3. Dhima nyingine ya mtunzi wa kazi za fasihi ni kuikosoa jamii yake pindi anapogundua kuna maovu yanafanyika katika jamii yake, kwa mfano msanii Mrisho Mpoto kupitia kazi zake amekuwa akiikosoa serikali na jamii kwa ujumla, rejea nyimbo zake za Nikipata Nauli, Asanteni kwa kuja na Adera ambapo katika wimbo wa Nikipata nauli anakosoa urasimu uliopo serikalini, ufisadi na kukumbatia viongozi wasiowaadirifu. Vilevile mwandishi E. Kezilahabi katika tamthiliya yake ya Kaptura la Marx anaikosoa serikali na jamii yake kwa ujumla kukumbatia sera za kigeni pasina kuzifanyia utafiti na matokeo yake kushindwa kuendelea mbele.

4. Kutia hamasa au kuhamasisha jamii, ni dhima nyingine ya mtunzi wa kazi za fasihi, mtunzi ana dhima ya kuihamasisha jamii kuacha au kufanya jambo fulani kupitia kazi zao, mathalani katika uchaguzi mkuu wa mwaka 2010 vikundi mbalimbali vya sanaa vilitunga nyimbo zenye lengo la kuhamasisha jamii kukichagua chama fulani na mgombe wake. Kwa mfano kulikuwa na wimbo unaoitwa Anaweza Dr.Slaa uliokuwa ukiwahamasisha wananchi kumchagua Dr. Wilbroad Slaa kuwa Rais lakini pia kulikuwa na wimbo wa Anafaa ulioimbwa na TMK Family uliokuwa ukiwahamasisha wananchi kumchagua Dr. Jakaya Mrisho Kikwete.

5. Dhima nyingine ya mtunzi wa kazi za fasihi ni kuionya jamii yake. Kwa mfano msanii 20% katika wimbo wake wa Tamaa mbaya, anaionya jamii yake kuchunga tamaa kwani ni mbaya, lakini pia msanii Profesa J katika wimbo wake wa Bongo Dar es salaam anaionya jamii yake kuwa makini na mji wa Dar-es-salaam kwani umejaa kila aina ya utapeli.

6. Mtunzi wa kazi zafasihi ana dhima ya kueleza na kuikumbusha jamii historia ya jamii. Mtunzi wa kazi za fasihi wakati mwingine anakuwa na dhima ya kuelezea na kuikumbusha jamii yake ni wapi imetoka, kwa mfano tamthiliya ya Mkwava wa Uhehe kilichoandikwa na M.M. Mulokozi mtunzi anaelezea historia ya Chifu Mkwawa wa Wahehe na mapambano yao dhidi ya uvamizi wa Wajerumani, pia kuna kitabu cha Kinjeketile kilichoandikwa na Hussein kinachoelezea vita vya maji maji.

7. Mtunzi wa kazi za kifasihi pia ana dhima ya kukuza lugha, hii ina maana kuwa msanii anapoamua kuteua lugha ili kuweza kuwasilisha mawazo au ujumbe wake kwa hadhira hujikuta akiibua msamiati mpya ambao huweza kutumika kama misimu na pindi inapopata mashiko kimatumizi husanifishwa na kuwa msamiati sanifu na hivyo kuchangia lugha kukua kimsamiati, lakini pia kazi zao kusomwa au kusikilizwa na watu wengi pia huchangia lugha kusambaa na kuenea sehemu mbalimbali na kuvuka mipaka kimatumizi.

                                 

Mawasiliano: 0715 33 55 58 (whatsapp)

                       0755 44 06 99
Nifollow instagram: fullraha17
Facebook: Furaha Venance